فراموش کردم
اعضای انجمن(414) صفحه اصلی انجمن
جستجوی انجمن
اسماعیل مختاری (miyanehpix )    

اوخشاما

منبع : www.kheimehnews.com
درج شده در تاریخ ۸۹/۰۴/۲۵ ساعت 14:51 بازدید کل: 2004 بازدید امروز: 181
 

مرثیه ترکی
اوخشاماها (۱)
فرهنگ- داودبهلولی: ادبیات مرثیه ترکی با سابقه تاریخی و وسعت و گسترش فراوان، آن‌چنان در بین ترکان اهمیت یافته است که جز لاینفک زندگی آنان گشته است و به جرأت می‌توان گفت که این شاخه از ادبیات مکتوب تنها شاخه‌ای است که می‌توان نام ادبیات کاربردی و عام برای آن به کار برد.


ادبیاتی که همة مردم ترک در سال حداقل ۲۰روزی به طور مستقیم با آن سروکار دارند و خیلی‌ها ابیاتی از آن را حفظ هستند. اما این شاخه مکتوب ادبیات ترکی نیز ریشه‌ای در ادبیات شفاهی مردم دارد که بهترین دلیل برای این امر «اوخشاما» می‌باشد؛ در این مجال سعی خواهیم کرد نگاهی به اوخشاماها داشته باشیم.

اوخشاما به زبان آوردن خصوصیات خوب اخلاقی و رفتاری شخص درگذشته بر سر مزارش است (البته در مجلس عزاداری نیز بیان می‌شود) که با سبک و شیوه خاصی گفته می‌شود. اوخشاما آن‌قدر جانسوز است که هرکس معنی آن را هم نفهمد به خاطر لحن خوانش آن، تحت تأثیر قرار می‌گیرد. اوخشاما فقط در قالب بایاتی که یک قالب خاص در شعر ترکی است، گفته می‌شود. بایاتی قدیمی‌ترین قالب شعر ترکی است. در حال حاضر بایاتی‌های زیادی وجود دارد که شاعر هیچ‌کدام از آنها مشخص نیست. بایاتی چهار مصرع دارد. هر مصرع هفت هجایی به دو قسمت سه و چهار هجایی تقسیم می‌شود که در هر قسمت باید یک کلمه یا جمله کامل بیاید. (گئنه گؤیلر آغلادی، داود بهلولی، ماهنامه خیمه).

اوخشاماها را شاید بتوان همان آغی‌‌های ترکی باستان دانست. همان‌ها که در مرگ بزرگان و امیران و شاهزادگان ترک سروده می‌شد و نمونه‌هایی از آن در مرگ آلپ‌ارتونقا یعنی افراسیاب شاهنامه سروده شده است (کاشغری ۱۹۸۵ـ۱۹۸۶، ج ۳، ص ۱۴۹. دیوان لغات‌الترک، ج ۴، ص ۱۹۲. کؤپرولو، ص ۴۷. بانارلی، ج ۱، ص ۱۴). بندهایی از این مرثیه در دیوان لغات الترک (ج ۱، ص ۴۱) نقل شده است:

آلپ ارتونقـا اؤلدو می
ایس‌سیز آجی کالدی می
اؤزلک اؤجون آلدی می
ایمدی یورک ییرتیلیر
(آیا آلپ ارتونقا کشته شد؟
آیا فقط تلخی و ناکامی باقی ماند؟
آیا توانست انتقامش را بگیرد؟
اینک دل پاره پاره می‌شود)

حالا شعر فوق را با نمونه زیر که الان رواج دارد مقایسه کنید:
آغلایان باشدان آغلار
کیپریکدن، قاشدان آغلار
قارداشی اؤلن باجی
دورار اوباشدان آغلار
(گریه کننده یکسره می‌گرید
او با مژه‌ها و ابروانش می‌گرید
خواهری که برادرش مرده است
وقت سحر برمی‌خیزد و گریه می‌کند)
اوخشاماها نیز در محتوای خود دارای مضامین مختلفی می‌باشند، از وصف سمبولیک گرفته تا اسم بردن واضح و بیان نیکی‌های شخص مورد نظر.

اوخشاماها در مجالس زنانه توسط زنی که آغلاشما را هدایت می‌کند، بیان می‌شود و در مجالسی که نوحه‌خوان هست، توسط وی بیان می‌شود. در بیان و اجرای اوخشاما ایفای همراه با سوز و گداز اوخشاما که جزء ذات آن است، اهمیت فراوانی دارد و به همین خاطر هر کسی نمی‌تواند آن را درست ادا کند. و درست به همین دلیل است که در بین مداحان بزرگ فقط چند نفری قادر به خواندن اوخشاما می‌باشند.

در خواندن اوخشاما به دلیل این که اکثر مردم با شعر و محتوای آن آشنا هستند، هم‌خوانی نیز صورت می‌گیرد و به عبارتی نوعی «آغلاشما» هم هست.

در آغلاشما هنگامی که زنان (بالاخص مادر و خواهران متوفی) برای فرد خاصی (معمولاً عزیزان و نزدیکان عزیز از دست رفته) گریه و شیون می‌کنند و در رثای او می‌سرایند و مجلس ترحیم را پرسوز و گداز می‌کنند، علاوه بر اوخشاماهای مرسوم نوعی متن (نثر) نیز استفاده می‌کنند که بیشتر با کلمه «لای لای» شروع می‌شود و دارای الفاظ و تعابیر بسیار پرسوز و گداز است ولی مثل اوخشاما دارای وزن و فرم خاصی نیستند. این نوع زمزمه کردن را «آغلاشما» می‌گویند. این زمزمه در مجلس زنان معمولاً بین زنان به نوبت (مخصوصاً پیرزنان) تکرار می شود. اهم گفته‌ها را می‌توان در عبارات زیر بیان کرد: با گفتن لای لای و اسم بردن از متوفی (اگر با فرد نسبت داشته باشد، از کلمه نسبت فامیلی استفاده می‌شود) شروع و با برشمردن چند خصوصیت و ابراز دلسوزی از مرگ وی تمام می‌شود. این آغلاشماها گاه در مجالس عزاداری توسط مداح با همراهی جمع اجرا می‌شود. برای مثال متن زیر در رثای فرزند توسط مادر داغدار بیان می‌شود:

«یاندیم یاناسان، اوجا بوی بالامی دویونجا گؤرمه‌دیم، آنان اؤلسون، کاش قاییدیب من یئریوه اؤله‌یدیم، یارالی‌یام بالام هی و ...»
و یا قطعه زیر داغ دل مادری را در از دست دادن نوزاد عزیزش بیان می‌کند:
«بئشیگین مرمر باشی / یاندی اور‌گیم باشی»

البته بعضی از این اوخشاتماها به علت طبع شعری گوینده‌اش دارای وزن خاصی بوده و ماندگار گردیده است. برای نمونه اوخشاتماهای دختر علی اکبر سلطان (از قارا پاپاق‌های استرآباد)، بنام تئللی خانم که در مرگ پدرش در مجلس سوگواری فی‌البداهه سروده است (مهران بهاری):

هراتین قالاسیندا
لشکرین آراسیندا
سلطان دده‌م جنگ ائیلر
قان آخار یاراسیندا
*
الینده قمچی گزن
دیزینه‌جک چکمه چکن
استرآباد حربینده
ایگیتلر یئره توکن

و نیز این ترجیع بند:
دیزینه‌جک چکمه‌لی
دیرسه‌گه‌جک دوگمه‌لی
اَینی ماهۇت گئیمه‌لی
آغام ده‌ده‌م خان ده‌ده‌م
مئیداندا سلطان ده‌ده‌م.
یئتیمله‌رین اؤرتوسی
اوزو قونداق اؤپوسی
درین سۇلار کؤرپوسی
آغام ده‌ده‌م خان ده‌ده‌م
میداندا سلطان دده‌م
ائوده محبت‌لی آتام
دروازه کوره‌کلی آتام
قورقوشوم بیلکلی آتام
آغام ددم خان دده‌م
میداندا سلطان دده‌م
*
ماهوتویون ساخلارام
بسلرم ساغ ساخلارام
اوغلون جنگه گئدنده
بوی چینینه ساللارام
آغام دده‌م خان دده‌م
میداندا سلطان دده‌م

چنانچه در ترجیع‌بند بالا ملاحظه می‌شود، در اوخشاتما سعی در توصیف قد و قامت و اخلاق متوفی است و به خاطر همین هم‌چنین وصف‌های ماندگار نبوده مگر این که دارای خصوصیت خاصی باشد. در اوخشاتمای معمولی علاوه بر آن حرف و سخنانی که فرد داغدار احساس درونی خود را نشان می‌دهد، در هنگام ابراز نارحتی خود به خاطر از دست رفتن عزیزی شروع به توصیف این که او چه بلندقد بود و چه بازو و پنجه‌ای داشت می‌کند و البته که اغراق نیز در این گفته‌ها به چشم خواهد خورد. در کتاب دده قورقورد هم به اوخشاتماها برمی‌خوریم:

وای آل دوواغیم یئیه‌سی
وای آلنیم باشیم اومودو
وای شاه ایگیدیم
دویونجا اوزونه باخمادوغوم خانوم ایگیت
هارا گئتدین، منی یالقیز قویوب، جانیم ایگیت
گؤز آچیبان گؤردوگوم
کؤنول وئریب، سئودیگیم
بیر یاسدیقدا باش قویدوغوم
یولوندا اؤلدوگوم قوربان اولدوغوم
وای قازان خانین ایناغی
وای قالین اوغوزون ایمر‌نجیسی بئیرک

 

اوخشاماها (۲)


فرهنگ-داودبهلولی: اوخشاماها گرچه در هر مراسم عزاداری بیان می‌شوند ولی به تناسب مجلس بیان می‌شوند.


در مجالس عزاداری امام حسین(ع) با توجه به موضوع مرثیه و این که برای کدام‌یک از دلاوران دشت کربلا خوانده می‌شود، به تناسب آن نیز اوخشاما بیان می‌شود. که به ذوق و سلیقه مداح نیز بستگی دارد. اما چنانچه قبلاً گفته شد، هر مداحی نمی تواند اوخشاما بخواند. و دوم این که اوخشاما در اوج مرثیه بیان می‌شود و همراه با آغلاشما و همراهی مستمعین است.

مثلاً اوخشامای زیر از زبان حضرت ابوالفضل(ع) بیان می‌شود:
بیلمه‌ینلر بیلدی گل
غم اور‌گیم بؤلدی گل
پرچمیوه صاحیب اول
اباالفضلین اؤلدی گل
(هرکس نمی‌دانست، خبردار شد
غم، دلم را به دو نیم کرد
پرچمت را بردار
بیا که ابوالفضلت کشته شد)

یا در بیان مصیبت حضرت زهرا (س) و مادر از بایاتی زیر استفاده می‌شود:
باغدان باغا گلمیشم
گول درماغا گلمیشم
ایتیرمیشم آنامی
آختارماغا گلمیشم!

در فراق عزیز از دست رفته سروده می‌شود:
کؤینگین آغ ساخلارام
یویارام آغ ساخلارام
بیرده منه قوناق گلسن
یوز ایل قوناق ساخلارام
*
قیزیل گول اولمایایدی
سارالیب سولمایایدی
بیر آیریلیق بیر اؤلوم
هئچ بیری اولمایایدی

و در داغ برادر اوخشامای زیر را سر می‌دهند:
قارداشلار، آی قارداشلار
یاغیش یاغار قار باشلار
باجیلار غملننده
گؤیلون آلار قارداشلار
و زبان حال مادر فرزند مرده را این چنین سر می‌دهند:
داغلار باشی چمنلر
کهلیکلر داغدا دنـلر
اوغلو اؤلن آنانین
اورگی تئز ورملر
*
اولدوز گؤیه دوزولر
خومار گؤزلر سوزولر
آهو ملر، سس گلر
منیم قلبیم اوزولر

در بایاتی اخیر مداح با ذوق و سلیقه خود با افزودن کلمه‌ای (مثلاً اسم فرد و یا فرزند و نسبت دادن آن به یکی از بستگان متوفی) اوخشاما را مناسب روضة خودش بیان می‌کند؛ مثلاً حاج سلیم مؤذن در روضة حضرت علی اصغر(ع) با افزودن کلمة «بالا: فرزند» و «علی» این را از زبان مادر آن حضرت بیان می‌دارد.

اینک اوخشاماهای دیگر با اجرای حاج سلیم مؤذن دربارة حضرت علی اصغر (ع) از زبان مادر آن‌ جناب: (قابل ذکر این که مداح بزرگ ترک حاج سلیم مؤذن این اوخشاماها را با توانایی بی‌نظیری به صورت نوحه اجرا کرده است.)

من گول اکیب درمه‌دیم
اوغول دادین بیلمه‌دیم
های دوشدو اوخلانمیسان
اوخ یارووی گؤرمه‌دیم
*
باغلی قالیب اللرین
پارچالانیب حنجرین
گولمه‌دین بیر یول منه
اوخا گولن لبلرین
*
غملریمی سانارام
زلفلریمی یونارام
گهواره‌وی ترپدیب
لای‌لای چالیب یانارام
*
آهو کیمی ملرم
قان یاش گؤزه الرم
سنی سالیب یادیمه
قنداق آچیب بلرم
*
عئشقون آتیب منظره
آدون دوشوب دیللره
قلبی یارالی آنان
قوربان خمار گؤزلره

آللاه اکبر دئییر علی: (سینه زنی متوقف می شود و مجلس اوج می گیرد. اوخشاماهای بعدی جانسوزتر می شود)

آلنوندا قارا تلون
گؤرمه‌دیم شیرین دیلون
قالدی سندن یادگار
سینه‌مده دیرناق یئرون
*
گوندوز گئجه آغلارام
اوره‌ک باشین داغلارام
گلسون منیم سینه‌مه
اوخ یارووو باغلارام
*
سینیب منیم شهپریم
قان اولوب اشک تریم
سو ایچمیشم سود گلیب
الوو وئریر دؤشلریم
*
باغچادا گول درمیشم
دیلبره گؤندرمیشم
بیر اولان آللاهیمه
سنی‌ قوربان وئرمیشم

فرود از اوج:
فلک دانیب دوزووو
باتیریب اولدوزووو
تاری قبول ائیله‌سین
منیم املیک قوزومو
*
ظالیم گؤزو اویمادی
آنان سندن دویمادی
آیاق دوتوب گزمگه
فلک سنی قویمادی
*
آنان زلفون هؤرمه‌ییب
سن‌سیز آغ گون گؤرمه‌ییب
هئچ قانادی باغلی قوش
سن کیمی جان وئرمه‌ییب
*
چیرمادین دورانووو
آلدی عطش جانووو
اوخ ووران صیادیدن
تاری آلار قانووو

در بین مداحان بزرگ ترک حاج سلیم موذن اردبیلی، حاج محمد باقر تمدن، حاج داود علیزاده و حاج اصغر زنجانی اوخشاماخوان‌های ماهری هستند.

از نوشته بالا و مثال‌های ارائه شده با قاطعیت تمام می توان گفت که نوحه، مرثیه و عزاداری ترکی بخشی از اعتبار خودش را مدیون همین اوخشاماهای جانگداز است، و اوخشاما جزئی از فرهنگ عامه است. در حقیقت این بخش از ادبیات مرثیه ترکی یک شاخه از فرهنگ عامه (فولکلور) نیز حساب می‌شود.

منبع :

پایگاه اطلاع رسانی خیمه   http://www.kheimehnews.com/vdcd.j092yt0jza26y.html
 پایگاه اطلاع رسانی خیمه   http://www.kheimehnews.com/vdce.v8pbjh8vz9bij.html

****************************

پایگاه اطلاع رسانی خیمه در یک نگاه :
پایگاه اطلاع رسانی خیمه با حمایت مرکز مطالعات راهبردی خیمه و با رویکرد مذهبی ،علمی ، توصیفی ، ترویجی ، فرهنگی و با موضوع تخصصی امام حسین(ع)، عاشورا و مناسک آیینی و کلیه موضوعات مرتبط ،فعالیت می کند.

تاریخ آخرین ویرایش مطلب: تاریخ آخرین ویرایش: ۸۹/۰۴/۲۵ - ۱۴:۵۱
اشتراک گذاری: تلگرام فیسبوک تویتر
برچسب ها:



لوگین شوید تا بتوانید نظر درج کنید. اگر ثبت نام نکرده اید. ثبت نام کنید تا بتوانید لوگین شوید و علاوه بر آن شما نیز بتوانید مطالب خودتان را در سایت قرار دهید.
فراموش کردم
تبلیغات